रोजन राई: नेपालको संस्कृति र कला परिदृश्यमा जीवन भर्ने मूर्तिकार

आङ टी शेर्पा

पूर्वी नेपालको जीवन्त सहर धरान, आफ्नो प्राकृतिक सुन्दरताका साथै फस्टाउँदो सार्वजनिक कलाका लागि पनि चिनिन थालेको छ। यसमा मूर्तिकार रोजन राईको दूरदृष्टि र प्रतिभाको ठूलो योगदान रहेको छ। मेयर हर्क साम्पाङसँगको उल्लेखनीय सहकार्यमा, राईले सार्वजनिक स्थलहरूलाई रूपान्तरण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्, विशेषगरी आरा धरान पार्कको निर्माण मार्फत। यसका अतिरिक्त, राईले निकट भविष्यमा निर्माण हुन लागेको धरानको सबैभन्दा ठूलो सुम्निमा पारुहाङको मूर्ति बनाउने महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दैछन्।

मूर्तिकलामा दुई दशकभन्दा बढी समय समर्पित गरेका रोजन राईले नेपालको कला क्षेत्रमा आफूलाई एक प्रमुख व्यक्तिको रूपमा स्थापित गरिसकेका छन्। खोटाङमा जन्मेका र हाल धरानमा बसोबास गर्ने राईको यात्रा समर्पण र दृढताको अनुपम उदाहरण हो। धेरै युवा नेपालीहरू विदेशमा अवसर खोजिरहेका बेला, राईले आफ्नो जन्मभूमिमै बसेर बाल्यकालको मूर्ति कुँद्ने रुचिलाई सफल पेशामा परिणत गरे। उनको प्रारम्भिक काममा माटो, काठ र बाँसका जराबाट जटिल मूर्तिहरू बनाउनु समावेश थियो, जसले सुरुमा विदेशी पर्यटकहरूमाझ लोकप्रियता पायो। वर्षौंदेखि, उनले सिमेन्ट, ढुङ्गा र फाइबरग्लास जस्ता थप टिकाउ सामग्रीहरूमा आफ्नो विशेषज्ञता विस्तार गरेका छन्, जसले उनको कलात्मक अभिव्यक्तिमा उल्लेखनीय बहुमुखी प्रतिभा देखाउँछ।

उनका विविध सिर्जनाहरूमध्ये, राई विशेष गरी आफ्ना उत्कृष्ट बुद्ध मूर्तिहरूका लागि प्रख्यात छन्, जसले प्रबुद्ध व्यक्तिको शान्त र गहन आध्यात्मिकतालाई समेट्छ। यी मूर्तिहरू, अन्य विभिन्न सांस्कृतिक र विषयगत कलाकृतिहरूसँगै, नेपालभरिका सार्वजनिक स्थानहरू र निजी सङ्ग्रहहरूमा सजिएका छन्, जसले परम्परागत कला र समकालीन दृष्टिको अनुपम मिश्रण प्रस्तुत गर्दछ।

रोजन राई र मेयर हर्क साम्पाङबीचको आरा धरान पार्क जस्ता परियोजनाहरूमा भएको सहकार्यले कलात्मक सिर्जना र नागरिक नेतृत्वबीचको शक्तिशाली तालमेलको उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ। मेयर साम्पाङ, आफ्नो अपरम्परागत दृष्टिकोण र “श्रमदान” (स्वयंसेवी श्रम) मार्फत समुदाय-संचालित विकासप्रतिको समर्पणका लागि परिचित छन्। उनले सार्वजनिक स्थानहरूलाई सुदृढ पार्ने र सामुदायिक गौरवको भावना जगाउने परियोजनाहरूलाई प्रोत्साहन गरेका छन्। सरदुखर्दु खोलाको किनारमा रहेको वृहत् श्रम संस्कृति पार्कको एक भाग आरा धरान पार्क, यस साझेदारीको प्रमाणको रूपमा खडा छ। यो पार्क, आराम, सांस्कृतिक संलग्नता र सामुदायिक जमघटका लागि परिकल्पना गरिएको स्थान हो, जसले दृश्यात्मक रूपमा आकर्षक र अर्थपूर्ण कलाकृतिहरू सिर्जना गर्न राईको मूर्तिकला कौशललाई समाहित गर्दछ।

आगामी दिनमा, धरानमा निर्माण हुने सुम्निमा पारुहाङको सबैभन्दा ठूलो मूर्तिको परियोजनासँगै रोसन राईको कलात्मक योगदान नयाँ उचाइमा पुग्ने निश्चित छ। सुम्निमा र पारुहाङ किराँत धर्ममा, विशेष गरी लिम्बू र राई समुदायमा, आदिम पुर्खा र देवताको रूपमा पूज्य छन्। यी आकृतिहरूलाई समर्पित धरानमा सबैभन्दा ठूलो मूर्ति निर्माणले गहिरो सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको छ र यो स्वदेशी सम्पदाको एक महत्वपूर्ण प्रतीक बन्ने अपेक्षा गरिएको छ। यस स्मारकीय परियोजनामा राईको संलग्नताले उनको असाधारण सीप र यस क्षेत्रको सांस्कृतिक जराहरूसँगको उनको गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गर्दछ, जसले यो महत्त्वपूर्ण कार्य कलात्मक निपुणता र सांस्कृतिक प्रामाणिकता दुवैका साथ सम्पन्न हुने सुनिश्चित गर्दछ।

राईको प्रभाव ठूला सार्वजनिक परियोजनाहरूभन्दा बाहिर पनि फैलिएको छ। उनको स्टुडियो, रोसन आर्ट स्टुडियो, किराँती अनुष्ठानका लागि मूर्तिहरू लगायत विभिन्न मूर्तिकलाका कामहरू पूरा गर्ने केन्द्र बनेको छ, जसले नेपालको समृद्ध सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र उत्सव मनाउने कलाको बढ्दो मागलाई जोड दिन्छ। उनको कामले स्थानहरूलाई सुन्दर बनाउनु मात्र नभई आर्थिक अवसरहरू पनि प्रदान गर्दछ, कर योगदान मार्फत स्थानीय अर्थतन्त्रमा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याउँछ।

मुर्तिकारले नेपालमा मात्रै नभई सिक्किम, भारत, हंकंग, दुबाई र सिंगपुरमा पनि आफ्नो कला प्रस्तुत गरेको छ।

कला प्रायः ग्यालरीहरूमा सीमित हुने यस युगमा, रोसन राईको सार्वजनिक मूर्तिकलाप्रतिको प्रतिबद्धता, विशेष गरी मेयर हर्क साम्पाङसँगको प्रभावकारी सहकार्य र आगामी सुम्निमा पारुहाङको मूर्ति मार्फत, कला सबैका लागि पहुँचयोग्य भएको सुनिश्चित गर्दछ। उनका मूर्तिहरू, शान्त बुद्धका मूर्तिहरूदेखि आरा धरान पार्कका आकर्षक कलाकृतिहरूसम्म, केवल सौन्दर्यका अतिरिक्त वस्तुहरू मात्र होइनन्, तर धरानको परिदृश्यमा समाहित शक्तिशाली कथाहरू हुन्, जसले सहरको आकांक्षा र सांस्कृतिक पहिचानलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। धरानको विकास निरन्तर जारी रहँदा, रोसन राईको कलात्मक विरासत निश्चित रूपमा यसको जीवन्त र समुदाय-संचालित रूपान्तरणको आधारशिला बन्नेछ।

लेखक शेर्पा प्रख्यात फोटोग्राफर हुन् । -सम्पादक